Narkotyki, Jak pomóc człowiekowi i jego rodzinie (Paweł Karpowicz, dr)

Spis treści

PODZIĘKOWANIA ........................................................................................... 9

PRZEDMOWA .................................................................................................. U

WSTĘP ........................................................................................................... 15

1. Pomoc terapeutyczna dla osób uzależnionych. Dwadzieścia pięć lat

doświadczeń w Polsce (1978-2002) .............................................................. 15

2. Tradycje i kierunki w leczeniu osób uzależnionych ........................................ 18

3. Podstawowe formy pomocy dla osób uzależnionych i nadużywających

narkotyków................................................................................................. 21

ROZDZIALI. UZALEŻNIENIE OD NARKOTYKÓW ........................................26

1. Uwarunkowania ogólnospołeczne ..................................................................29

2. Wpływ poszczególnych grup na używanie narkotyków ...................................32

3. Rola rodziny .................................................................................................38

4. Uwarunkowania indywidualne .......................................................................49

5. Zmiany osobowości, postaw i zachowań w poszczególnych fazach

procesu uzależnienia ...................................................................................52

ROZDZIAŁ II. LECZENIE W PORADNI (AMBULATORYJNE) .........................60

1. Zawiązanie kontaktu.....................................................................................60

2. Diagnozowanie poziomu uzależnienia ............................................................66

3. Leczenie klienta w warunkach ambulatoryjnych..............................................72

ROZDZIAŁ DDL LECZENIE W OŚRODKU (STACJONARNE)* ...........................78

1. Procedura przyjęcia pacjenta do ośrodka stacjonarnego ..................................79

2. Terapeutyczny cykl pacjenta w ośrodku leczema o^ugoterminowego.................81

a) Proces przemiany wewnętrznej ................................................................82

b) Organizacja cyklu terapeutycznego .........................................................88

3. Społeczność terapeutyczna i istota jej oddziaływań..........................................92

ROZDZIAŁ IV. WYBRANE METODY I INTERWENCJE W PRACY

ZPACJENTEM UZALEŻNIONYM ............................................101

1. „Mapa życia" ...............................................................................................101

2. Procedura „gorące krzesło" ......................................................................... 103

3. Trening asertywnych zachowań abstynenckich.............................................. 103

4. Edukacja w dziedzinie zapobiegania nawrotom.............................................. 104

1. Edukacja w zakresie podstawowych umiejętności psychologicznych.................110

2. Sposoby interwencji w sytuacjach kryzysowych..............................................113

ROZDZIAŁY METODY SOCJOTERAPEUTYCZNE ORAZALTERNATYWNE

WPRACYZPACJENTEMUZALEŻNIONYM ........................... 127

1. Terapia poprzez różnorodne formy pracy .................................................... 127

2. Praca z ciałem............................................................................................. 130

3. Zajęcia artystyczne, ekspresja twórcza.......................................................... 132

4. Święta i rytuały........................................................................................... 132

5. Pierwiastek duchowy w leczeniu uzależnienia ............................................... 134

ROZDZIAŁ VI. PRACATERAPEUTYCZNAZ PACJENTAMI

O SPECYFICZNYCHUWARUNKOWANIACH ........................ 142

1. Towarzyszące uzależnieniu choroby somatyczne .......................................... 142

2. Towarzyszące uzależnieniu problemy psychiatryczne ................................... 144

3. Sytuacja, gdy osoba lecząca się jest ofiarą lub sprawcąprzemocy

o znacznym nasileniu ................................................................................ 147

4. Sytuacja kobiet w leczeniu uzależnienia od narkotyków .............................. 155

5. Sytuacja, gdy osoba lecząca się żyje z wirusem HIV .................................. 156

ROZDZIAŁVn.PRACAZRODZINĄOSOBYUZALEŻNIONEJ ..................... 160

1. Pracazrodzinąw warunkach ambulatoryjnych .......................................... 161

2. Praca z rodzinąw warunkach ośrodków stacjonarnych ................................ 165

3. Specyficzne uwarunkowania w pracy z rodziną ........................................... 179

4. Problem współuzależnienia rodziców .......................................................... 184

ROZDZIAŁ Vin.TERAPEUTAJAKO OSOBA ................................................ 190

1. Umiejętności profesjonalne ........................................................................ 191

2. Typy postaw terapeutów ............................................................................ 194

3. Problem nadużycia władzy........................................................................... 197

4. Szkolenie personelu i zapobieganie wypaleniu zawodowemu......................... 199

ROZDZIAŁ rX.PORADYPRAKTYCZNEDLAOSÓBZAGROŻONYCH

UZALEŻNIENIEM ORAZ DLACZŁONKÓW ICH RODZIN ... 202

ZAKOŃCZENIE: PODSTAWOWE WNIOSKI .................................................. 211

DODATEK .................................................................................................... 214

KALENDARIUM 1. Używanie narkotyków w perspektywie historycznej.............. 214

Zagadnienie prawne ...................................................................................... 227

KALENDARIUM 2. Najważniejsze wydarzenia w dziedzinie leczenia

narkomanii na świecie i w Polsce ....................................... 234

UTERATURAPRZEDMIOTU ........................................................................243

Wstęp

1. POMOC TERAPEUTYCZNA DLA OSÓB UZALEŻNIONYCH. DWADZIEŚCIA PIĘĆ LAT DOŚWIADCZEŃ W POLSCE (1978-2002)

Zjawisko nadużywania środków psychoaktywnych i uzależnienia od nich sta­ło się w drugiej połowie dwudziestego wieku problemem społecznym o między­narodowym zasięgu. Substancje narkotyzujące były znane i używane w celach medycznych, sakralnych oraz rytualnych od zamierzchłych dziejów. Dopiero jednak wiek dziewiętnasty stał się areną, na której opium, morfina oraz koka­ina poczęły odgrywać rolę środków używanych coraz powszechniej w celach rekreacyjnych, co wiodło prostą drogą do konsekwencji w postaci uzależnień. W ówczesnym okresie stosunkowo słabo rozwinięta była świadomość daleko­siężnych skutków, jakie niesie ze sobąregularne przyjmowanie wymienionych substancji (por. Kusinitz, 1994). Przemysł farmaceutyczny w kolejnych latach wprowadzał na rynek nowe wynalazki, jak na przykład amfetaminę (uzyskana syntetycznie w USA 1887 r., zastosowana jako lek w 1910r.),któraw szybkim tempie ze środka medycznego przekształciła się w popularny narkotyk. Wyna­lezienie przez szwajcarskiego chemika -Hoffmana -LSD w 1938rokui „rewo­lucja psychedeliczna", połączona z ruchem hippie oraz zjawiskiem młodzieżowej kontestacji i kontrkultury lat 1960—1970 przyczyniły się do używania przez młode pokolenie narkotyków na skalę masową (Jawłowska, 1975); Tokarski 1984; Leary, 1998). Współczesna kultura młodzieżowa, wraz ze swymi gwiazda­mi muzyki pop, stanowi często zachętę dla ludzi młodych do sięgania po narkotyki. Z drugiej strony agresywne i prężne podziemie produkcyjno-handlo-we, posiadające szerokie międzynarodowe powiązania, dostarcza na chłonny rynek zbytu Ameryki Północnej oraz Europy wzrastające ilości marihuany oraz przetworów kokainy i opium, jak też szeroki wachlarz środków syntetycznych (Kusinitz, 1994). Powstająw ten sposób warunki do coraz powszechniejszej konsumpcji narkotyków.

Nasz kraj znalazł się w strefie oddziaływania opisanych zjawisk w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Narkomania stała się stopnio­wo problemem medycznym, społecznym i kulturowym. Dziś spostrzegana jest jako jednostka chorobowa o złożonym charakterze. W narkomanii, w odróż­nieniu od choroby alkoholowej, prócz uzależnienia fizycznego oraz psychicznego, występuj e także uzależnienie społeczne. Problem używa­nia narkotyków j est dodatkowo złożony pod względem prawnym, gdyż sąone nielegalne. Sytuację osób uzależnionych od narkotyków komplikuje także ostra­cyzm społeczny i skłonność do nieprzychylnych im zachowań naznaczaj ących i odrzucających ze strony tak zwanego zdrowego społeczeństwa.

W miarę wzrostu liczby osób uzależnionych od narkotyków rozwijały się różne formy leczenia i rehabilitacji. Początek uczynił w 1975 roku dr Zbigniew Thielle, ordynator oddziału odwykowego w Szpitalu Psychiatrycznym w Lubiążu, autor pionierskiej pracy „Toksykomanie" (Thielle, 1976). W kierowanej przez siebie placówce wprowadził zasady społeczności terapeutycznej i leczył narkomanów.

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych polscy psychologowie oraz lekarze poczęli odwiedzać stacjonarne placówki leczenia osób uzależnionych od narko­tyków w Stanach Zjednoczonych i w Europie Zachodniej, w których proces rehabilitacyjny opierał się o zasady wspólnoty terapeutycznej. Byli wśród nich Kazimierz Jankowski-lekarz psychiatra, MarekKotański-psycholog, ksiądz Czesław Cekiera-psycholog i wykładowca KUL.

W ówczesnym okresie wspólnoty terapeutyczne na Zachodzie miały za sobą już sporąilość doświadczeń. Pierwsząz nich o nazwie Synanon założył w roku 1958 w Santa Monica (Kalifornia) Charles Dederich, były alkoholik i uczestnik ruchu AA. Inne wspólnoty i organizacje leczenia narkomanów, z których wzor­ce i inspiracje czerpali polscy terapeuci to „Day-top" utworzony w Nowym Jorku w 1963 roku, „Phoenix House" w Wielkiej Brytanii (1970), „Emilieho-eve" w Holandii (1972), „Coolemine" w Irlandii (1973), wspólnota resocjaliza­cyjna w Valstad (Szwecja) utworzona w 1974 roku oraz Stowarzyszenie CON-DROBSw Niemczech (por. Jankowski, 1978; Cekiera, 1993; Siczek, 1994). Te kontakty zaowocowały tworzeniem nowego modelu leczenia uzależnienia od narkotyków, modelu, który przekraczał ramy dotychczasowej, opartej o po­dawanie leków, terapii na oddziałach szpitalnych. Przełomowy krok uczynił Marek Kotański, pracujący wówczas w Garwolińskim Sanatorium dla Dzieci i Młodzieży Uzależnionej Lekowo. W październiku 1978rokuw miejscowości Głosków w okolicach Warszawy założył pierwszy ośrodek dla około trzydziestu osób, oparty o zasady społeczności terapeutycznej. Funkcjonowanie tego miej­sca wiązało się z samodzielnościąfinansową-prowadzeniem własnego gospo­darstwa, wdrażaniem zasad abstynencji, uczciwościi szczerości wśród pacjentów, kreowaniem wzorców dla następnych tego rodzaju placówek w naszym kraju. Głosków był to tak zwany ośrodek-matka dla innych tego rodzaju placówek. Jerzy Siczek podkreśla, iż podstawowe zasady tej pierwszej społeczności były wypadkowądoświadczeń wspólnot w USAi Europie Zachodniej oraz specyficz­nych warunków, w których przyszło działać polskim pionierom leczenia narko­manii. Wśród tych reguł wymienia:

• charyzmatyczne przywództwo;

• równość wśród członków ośrodka;

- pełną abstynencję;

-wspólnotę życia, pracy i doświadczeń;

-ograniczanie dopływu wzorców z zewnątrz;

-budowanie własnych norm (w książce pt. „Narkonauci", Siczek, 1994).

Marek Kotański wraz z rosnącym gronem współpracowników założył i zareje­strował w 1981 roku Ruch na Rzecz Przeciwdziałania Narkomanii „MONAR". W grudniu tego samego roku zostało zawarte porozumienie o współpracy pomię­dzy MONAR-em a Ministerstwem Zdrowiai Opieki Społecznej, które otwarło drogę do tworzenia dalszych tego rodzaju placówek. W lutym 1982 roku powstał drugi ośrodek w Zaczerlanach koło Białegostoku, a do roku 1994 utworzono w sumie21placówekdziałającychw ramach StowarzyszeniaMONAR.

Równolegle, wobec rosnącej liczby osób uzależnionych, powstawały ośrodki powoływane w ramach państwowej służby zdrowia oraz ośrodki fundowane przez organizacje wyznaniowe, szczególnie przez Kościół Katolicki.

Obok Marka Kotońskiego pojawiły się inne postacie znaczące dla pracy z oso­bami uzależnionymi od narkotyków, jak Jolanta Koczurowska, kierująca ośrod­kiem, ,Matarnia" w Gdańsku, OlafMejer-Zahorowski przez wiele lat prowadzący ośrodek w Grzmiącej na Mazowszu, późniejszy szef Biura do Spraw Narkomanii przy Ministerstwie Zdrowia, ksiądz Paweł Rosik- założyciel Stowarzyszenia Antynarkotycznego „Karan", Andrzej May-Majewski twórca ośrodka „Familia" w Gliwicach, ksiqdz Andrzej Nowak-twórca ośrodków rehabilitacyjnych dla osób uzależnionych, będących jednocześnie nosicielami wirusa HIV, Piotr Jabłoński, który inspirował powstawanie ośrodków długoterminowej opieki dla osób uzależ-nionychw okolicach Warszawy, a obecnie kieruje Biurem ds. Narkomanii, To-maszWolfart-osobao fiugoletnim doświadczeniu w zakresie leczenia uzależnienia odnarkotykówi twórca nowatorskich programów terapeutycznych o charakterze ambulatoryjnym na terenie Łodzi oraz Elżbieta Rachowska, która rozwinęła podobnego typu działalność w Toruniu i Jerzy Siczek - twórca środowiskowych instytucji profilaktyczno-terapeutycznych dla młodzieży zagrożonej narkomanią (kluby,Alternatiff'w Warszawie).

W celu dopełnienia obrazu działań w zakresie profilaktyki i terapii narkomanii wymienić należy aktywność Towarzystwa Rodzin i Przyjaciół Dzieci Uzależnio-nych„Powrót z U" (1986). Wymieniona organizacja stworzyła podstawy pracy edukacyjnej i terapeutycznej z rodzinami osób uzależnionych od narkotyków. Podkreślić w tym miej scu godzi się ważny wkład Janusza Zimaka, aktualnego prezesa Towarzystwa „Powrót z U", który jest również współzałożycielem prężnie działaj ącej fundacji na rzecz zapobiegania narkomanii „Maraton". Na koniec wspomnieć warto o istotnej, pionierskiej działalności Towarzystwa Zapobiegania Narkomanii (TZN), które zostało założone w 1981 roku oraz o ważnej roli Towa­rzystwa Zapobiegania Patologiom Społecznym „Kuźnia", które zostało zareje-strowanew 1987 roku (por. Biuletyn „Problemy Narkomanii", 1998).

Paweł Karpowicz, urodzony w 1954 r. w Białymstoku; absolwent Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego (1979); nauczyciel akademicki na tejże uczelni (1979-1988); doktorat z zakresu nauk humanistycznych „Koncepcje samorealizacji człowieka" (1985); studia nad zjawiskiem duchowego rozwoju człowieka, poparte publikacjami; praktyczna praca terapeutyczna z ludźmi od 1993 roku. Prowadzi terapię indywidualną, warsztaty uzdrawiania wewnętrznego dziecka oraz grupy duchowego wsparcia. W latach 1995-2001 pracował w zespole terapeutycznym ośrodka leczenia uzależnień w Otwocku k. Warszawy.

Tym, co czyni książkę Pawła Karpowicza ważnym wydarzeniem w literaturze fachowej, jest precyzyjne uporządkowanie wiedzy. Taka pozycja w literaturze przedmiotu jest niezwykle cenna nie tylko dla środowisk profesjonalistów, ale dla przedstawicieli wszystkich grup zawodowych, zajmujących się młodzieżą w różnych kontekstach.

Autor (...) zadał sobie zapewne wiele trudu, by dotrzeć do szerokiego kręgu profesjonalistów, penetrował archiwa prasowe, podróżował, przeprowadzał wywiady, nagrywał. Najbardziej pomocne jednak okazuje się jego wieloletnie doświadczenie w pracy z uzależnionymi od narkotyków. Daje się to odczuć w trakcie lektury jego książki. Swoista pasja charakterystyczna dla tego środowiska zawodowego, niezwykle wyważony balans profesjonalizmu i entuzjazmu, tak cenny w naszej pracy, dają się odczuć w treści książki.

_ Z wyrazami uznania dla autora

Marek Kotański